Dominikańska summa muzyki. Traktat De musica Hieronima z Moraw

Gdy Tomasz z Akwinu dokonywał wielkiej syntezy teologii, inny dominikanin z paryskiego klasztoru św. Jakuba podjął próbę podobnego dzieła w dziedzinie muzyki. Autor traktatu De musica, znany jako Hieronim z Moraw, stanął przed ambitnym zadaniem: jak połączyć dziedzictwo starożytnej teorii muzyki, wielowiekową praktykę chorału oraz najnowsze osiągnięcia rodzącej się polifonii?

Hieronim sprostał temu wyzwaniu. Dawne źródła poddał selekcji i twórczej adaptacji, dbając o zwięzłość i kompletność wykładu — świadczy o tym choćby zestaw jedenastu definicji muzyki. Do tradycji dołączył najnowszą wiedzę swojej epoki: naukę o mutacjach, metody rytmizacji chorału oraz wykład muzyki menzuralnej. W tej ostatniej części zebrał reprezentatywne traktaty, które pozwalają prześledzić rozwój polifonii w XIII wieku.

De musica nie było oficjalnym podręcznikiem Zakonu Kaznodziejskiego. Zakres dzieła znacznie wykracza poza praktyczne potrzeby dominikańskiej liturgii. Kantor nie musiał być teoretykiem, a polifonia nie wpisywała się w ideał prostoty i zwięzłości. Obecność zagadnień takich jak muzyka wielogłosowa czy instrumenty strunowe (poza liturgią) pokazuje jednak, że nie były one w zakonie zakazane — raczej pozostawały poza głównym nurtem jego praktyki.

Na szczególną uwagę zasługuje rozdział poświęcony sztuce komponowania. Hieronim przekazuje w nim praktyczne wskazówki dla twórców, częściowo zaczerpnięte od poprzedników. Oryginalnym wkładem autora są natomiast kryteria oceny utworów — trzy stopnie piękna i brzydoty — stanowiące wyjątkową próbę systematyzacji estetyki muzycznej.

Monografia umiejscawia Hieronima w kontekście jego epoki, a następnie szczegółowo omawia treść traktatu, przytaczając obszerne cytaty w oryginale i tłumaczeniu. Autor książki, Błażej Matusiak OP, analizuje część spekulatywną dzieła, bada źródła poszczególnych definicji muzyki oraz sposób adaptacji myśli Akwinaty. Dużo miejsca poświęca zagadnieniom rytmizacji i ornamentyki w śpiewie.

Ostatni rozdział ukazuje Hieronima jako nauczyciela — poprzez analizę jego metod dydaktycznych, sposobu korzystania ze źródeł, stosowania definicji, etymologii i diagramów. Dzięki temu XIII-wieczny dominikanin jawi się nie tylko jako kompilator tradycji, lecz jako świadomy pedagog i teoretyk muzyki swojej epoki.