O Bolesławie Chrobrym Pieśń Srebrnozłota - Objaśnienia pieśniarza

Bolesław Chrobry, pierwszy polski król koronowany — zarazem śmiertelny grzesznik, jak i nieśmiertelny ideał monarchy — od zawsze godzien był pieśni i powieści. Zaistniał w nich niewątpliwie od razu, już za swego żywota, i trwa do dziś.

Nie mogło być inaczej, skoro swoim męstwem i myślą uczynił z małego ksiąstewka Polan — Polonię, czyli Polskę, nowe mocarstwo naszej części Europy. On też dał temu mocarstwu pierwsze wielkie dzieła sztuki, iście godne monarchy: katedry i palatia, których pozostałości napawają podziwem. Dał legendę — żywą w sto lat po Jego odejściu, może zatem opartą na twardych faktach — o żelaznych słupach, wbitych w nurty Dniepru i Sali na oznaczenie szerokich granic swojego władztwa. I legendę miecza, Szczerbca, któremu ulec miała kijowska Złota Brama. Wreszcie dał twory dłuta, pióra i dźwięków, które przepadły, bądź zniweczone zębem czasu i przemocą najeźdźców, bądź zakryte niepamięcią rodaków. Mamy je przecież prawo przeczuwać w tle monumentów, o których nam wiadomo. Tym bardziej, że środowiska i ludzie, należący do elity elit tamtej epoki, lgnęli do Bolesława, najwyraźniej zauroczeni Jego osobowością, ambicją i dziełem. A byli to: św. Wojciech, św. Bruno z Kwerfurtu, śś. Benedykt i Jan — eremici z Italii — nade wszystko zaś sam cesarz Otto III Rudy, który włożył Mu na skronie własny diadem i ofiarował replikę Włóczni Świętego Maurycego oraz, jak twierdzi w swojej Kronice francuski benedyktyn Ademar z Chabannes, dał Mu tron cesarza Karola Wielkiego, wydobyty wspólnie z Bolesławem  z grobu w kaplicy akwizgrańskiej. Trudno było wówczas o większe i poważniejsze dary. 

Kryzys, w jakim pogrążyła się młoda polska monarchia po śmierci Bolesława, zwielokrotnił tylko Jego legendę. Na ten czas przypadło powstanie najstarszej znanej dziś, a opiewającej Go pieśni. Nie wiemy, czy rzeczywiście była śpiewana, czy raczej tylko czytana, bądź melorecytowana. Mowa o łacińskim lamencie pióra Anonima zwanego Gallem z Kroniki tegoż, spisanej w niespełna stulecie po śmierci bohatera (stanowi ona — we fragmentarycznym przekładzie — część tej Pieśni Srebrnozłotej). Późniejsze wieki dodały kolejne dzieła. Oprócz kronikarskich opowieści — plastyczne wizerunki Bolesława na romańskich Drzwiach Gnieźnieńskich i na gotyckim nagrobku w poznańskiej katedrze; wreszcie liczne twory literackie, od kronik i epigramatu Janicjusza po Śpiewy historyczne Niemcewicza i powieści Karola Bunscha, Antoniego Gołubiewa oraz innych.

Tymczasem Korona Bolesława i Szczerbiec, wraz z Włócznią Świętego Maurycego, stały się świętymi insygniami polskiej monarchii. Wprawdzie te prawdziwe, autentyczne, szybko przepadły. Odżyły jednak jeszcze przed zjednoczeniem Królestwa w nowej, materialnej postaci i odtąd nie obeszła się bez nich żadna niemal polska koronacja.

Koronę skradli w roku 1795 i zniszczyli Prusacy. Ocalały Szczerbiec  i Włócznia Świętego Maurycego, oba w swoich późnośredniowiecznych już wcieleniach. Wspomniany gotycki nagrobek Bolesława również zniszczał (zachowały się zeń trzy kamienne ułomki), zastąpiło go jednak prawdziwe arcydzieło: mauzoleum Mieszka I i Bolesława Chrobrego przy katedrze w Poznaniu, tak zwana Złota Kaplica, ukończona w początku lat czterdziestych XIX stulecia.

Obiekt to zaiste wyjątkowy, powstały za sprawą hr. Edwarda Raczyńskiego, który wymyślił go osobiście jako swoisty inwentor, na podstawie własnych badań architektury czasów Bolesławowych, dając przy okazji podwaliny pod polską historię sztuki. Realizację projektu — budowli, posągów, sarkofagu, malowideł i mozaik — zlecił najwybitniejszym artystom tamtych lat. Byli to przede wszystkim: architekt Francesco Maria Lanci, malarze January Suchodolski i Edward Brzozowski oraz rzeźbiarze Christian Rauch i Tomasz Oskar Sosnowski. Piękno Złotej Kaplicy zachwyca: dlatego niniejszy tomik ozdobiły jej fotografie.

Piszący te słowa, odkąd dzieckiem będąc wstępował w miejsca owiane Bolesławową legendą — do katedry poznańskiej i katedry gnieźnieńskiej, do lednickiego palatium i gieckiego grodu — również zapragnął i próbował opiewać Bolesława i Jego czasy. Zamysł ten powiódł się dopiero teraz, w roku Millenium Regni Poloniæ, pod postacią cyklu pieśni i epickich zaśpiewów, składających się na O Bolesławie Chrobrym Pieśń Srebrnozłotą. Tak właśnie, Srebrnozłotą — «Złoto bowiem za Jego czasów było tak pospolite u wszystkich ludzi, jak dziś srebro, srebro zaś było tanie jak słoma» (jak mówi Anonim zwany Gallem wedle przekładu Romana Grodeckiego).

Słuchacz i czytelnik raczą przyjąć za rzecz oczywistą, że materia historii współgra z poetycką licencją. Takie jest prawo pieśni i powieści. Dukt Pieśni Srebrnozłotej podąża więc zarówno śladem faktów, jak i legend oraz mitów suflowanych przez kronikarzy. Jej bohaterowie żyli jednak rzeczywiście: św. Wojciech, opat Tuni, arcybiskup Hipolit, wojewoda Stojgniew, książę Dobromir i jego córka Emnilda — Bolesławowa małżonka — oraz Oda, Bolesławowa macocha. Niemniej Autor włożył w ich usta słowa, których nie zapisano i najpewniej przedłużył im rzeczywisty żywot. W istocie bowiem Emnilda nie dożyła mężowskiej koronacji, nie wiemy też, jak długo trwali na tym padole Stojgniew i Tuni. Co do żelaznych słupów w Dnieprze i Sali, czy srebrnej Statui Wolności ze złotym językiem — zaistniały one dopiero w pismach młodszych od Bolesława lat sto i siedemset.

Wszystkie one świadczą wszakże pospołu o tysiącletnim trwaniu Korony Królestwa Polskiego. O tym, że Ona, odkąd Bolesław za łaską Bożą powołał Ją do istnienia, nigdy nie umiera, choćby zapadła się pod ziemię. Tym bardziej wypada śpiewać o Nim i o Niej, posiłkując się pamięcią, kształtowaną przez myśl i inwencję wieków.

Ten bowiem, o kim się śpiewa i ten, którego legendę się głosi wszem i wobec — żyje pośród nas inaczej, niekiedy o wiele wyraziściej, niżeli ten, o którym jedynie piszą historycy.

Jacek Kowalski