Pamiętniki zza grobu
Pamiętniki zza grobu to monumentalna autobiografia François-René de Chateaubrianda - jednego z najwybitniejszych pisarzy francuskiego romantyzmu, którego twórczość od pokoleń zachwyca czytelników na całym świecie. Autor przywołuje dzieciństwo, podróże, miłości, polityczne zawirowania i spotkania z najważniejszymi postaciami swojej epoki, splatając osobiste wspomnienia z historią Europy. Pełne melancholii, błyskotliwych obserwacji i literackiego rozmachu dzieło należy do najsłynniejszych pamiętników w literaturze i pozostaje fascynującym świadectwem geniuszu Chateaubrianda. To książka, która ugruntowała jego miejsce w panteonie wielkich twórców i do dziś urzeka siłą stylu oraz niezwykłością opowiedzianego świata.
Joanna Guze, wybitna polska tłumaczka literatury francuskiej, dokonała wyboru fragmentów, starając się zachować ciągłość biografii Chateaubrianda oraz proporcje między najważniejszymi partiami dzieła.
Jeśli Pamiętniki zza grobu są arcydziełem, to i jako rezultat, i jako zamiar. Miały nim być, a więc miały być literaturą, literackim pomnikiem wystawionym sobie w gatunku, który pozwala na wszystko, a przede wszystkim na konstrukcję własnego życia i losu. Używając mowy wprost, odrzucając pseudonimy i omówienia, można pokazać w całej pełni, kim się jest, a zwłaszcza, kim się chce być w oczach innych. Bo ten pamiętnik, prędzej czy później, ma być czytany. I Chateaubriand, sam na sam ze sobą, przegląda się w lustrze, które ukazuje mu to, co chce zobaczyć.
Czy Chateaubriand narusza konwencję pamiętnika (jeśli taka w ogóle istnieje)? Tylko w pojęciu naiwnych, którzy liczą na rewelacyjną szczerość autora i spodziewają się po nim nieokrojonej prawdy. Tyle jednak prawdy otrzymają, ile z wiedzy o sobie i wszystkim innym autor chce przekazać, skoro zapis, także jako forma, jest z natury swojej wyborem, odrzuceniem jednych rzeczy, zachowaniem drugich. Nawet ten, kto w najlepszej wierze chce przedstawić prawdę własnej egzystencji, nie może, co zrozumiałe i oczywiste, nie zabarwić jej swoim wyobrażeniem o niej. Ale czy to, jakim ktoś chce być (choćby tylko na papierze), co zakłada udział twórczej myśli i wyobraźni, nie jest bardziej interesujące niż to, jakim był z tysiąca przyczyn, przynajmniej po części od niego niezależnych? (...)
Wielkość była jego obsesją. Podziwiał ją u innych, pragnął dla siebie. Urzekała go u bohaterów, wodzów, królów, artystów. Nawet u tych, których, jak Napoleona, zwalczał i nienawidził za despotyzm, bezwzględność, polityczną zbrodnię (mordu dokonanego na księciu d’Enghien nigdy nie mógł mu zapomnieć): księgi poświęcone Napoleonowi w Pamiętnikach należą do najinteligentniejszych, jakie kiedykolwiek napisano; ich rozdziały końcowe, kiedy wielkość umierała na Wyspie Św. Heleny, w literaturze nie mają sobie równych pięknością. (...)
Wszystkie te przeciwieństwa znajdują szerokie odbicie w dziele. W ich blaskach i nędzach romantyczne dziecko, od którego zaczynają się Pamiętniki, łączy się ze starym człowiekiem bez złudzeń, który je kończy. Obszedłszy świat, obdarzywszy go swoją myślą i pamięcią, pisarz staje wreszcie w obliczu grobu, który w Pamiętnikach jest jak temat muzyczny, stale powracający: Fascynacja grobem towarzyszy mu od młodości i w sensie przenośnym, i dosłownym: miejsce, skąd otwiera się wieczność, i ostatnie miejsce na ziemi, w poetyce Chateaubrianda może ważniejsze od innych. Dlatego tyle rozmyślał nad kresem, przejściem, tamtą stroną; dlatego groby przyciągały go, gdziekolwiek był. Szukał w nich ludzkich dziejów lub je sobie dopowiadał na cmentarzu w zapadłej niemieckiej wiosce, wśród cudów Wenecji, na pustyni, gdzie przez tysiąclecia Cheops trwa w swojej piramidzie; martwi królowie w Saint-Denis znaczyli dla niego więcej niż żywi; zmarły Napoleon pod płaczącymi wierzbami na Wyspie Św. Heleny wzruszał go, żyjący drażnił; zadbał o pomnik pośmiertny dla pani de Beaumont w jednym z rzymskich kościołów, uczcił pamięć Poussina, wznosząc mu pomnik w innym; zawczasu też pomyślał o grobowcu własnym.
Zgodnie ze swoim życzeniem spoczął na skalistej wysepce u brzegów swojej Bretanii, naprzeciw domu w Saint-Malo, gdzie się urodził. Zza tego grobu, nie wcześniej, miał się ukazać potomnym w całej wielkości.
Joanna Guze, ze wstępu